اعتراض به بازداشت مهاجرتی کانادا و روال دادگاه رسیدگی (ID)

ثبت اعتراض به بازداشت مهاجرتی کانادا و تقاضای رسیدگی به آن نزد شعبه مهاجرت (Immigration Division یا به‌اختصار ID) وابسته به هیئت مهاجرت و پناهندگی کانادا (IRB)، فرایندی دادرسی جهت بررسی تداوم یا ابطال حبس اداری فرد است. مطابق ماده ۵۴ قانون حفاظت از مهاجران و پناهندگان کانادا (IRPA)، این شعبه صلاحیت اداری انحصاری را در بررسی ادله بازداشت دارد. طبق صراحت ماده ۵۸ این قانون، در پرونده‌های اعتراض به بازداشت مهاجرتی کانادا اصل اولیه بر آزادی بی‌قیدوشرط فرد استوار است؛ مگر آنکه نماینده حقوقی وزیر دست‌کم یکی از مبانی قانونی برای ادامه سلب آزادی را نزد عضو شعبه اثبات کند.

۱. ماهیت دادرسی و مرجع رسیدگی به اعتراض به بازداشت مهاجرتی کانادا

جلسه بررسی دلایل بازداشت صرفاً به این موضوع می‌پردازد که آیا نگهداری فیزیکی فرد همچنان ضرورت دارد یا خیر. این جلسه نباید با رسیدگی ماهوی به ادعای پناهندگی، جلسات عدم پذیرش یا پرونده اقامت اشتباه گرفته شود. ارکان حاکم بر دادرسی‌های مربوط به اعتراض به بازداشت مهاجرتی کانادا عبارت‌اند از:

• قانون حفاظت از مهاجران و پناهندگان (IRPA)؛
• آیین‌نامه‌های حفاظت از مهاجران و پناهندگان (IRPR)؛
• قواعد دادرسی شعبه مهاجرت (ID Rules).

دستور بازداشت در وهله نخست، بدون حکم قضایی دادگاه و مستقیماً توسط افسر مرزی ذیل بندهای ۲ و ۳ ماده ۵۵ قانون به دلیل احتمال خطر عمومی، بیم متواری شدن، یا عدم احراز هویت صادر می‌شود. با این حال، طبق ماده ۵۶(۱) قانون، افسر می‌تواند چنانچه جهات بازداشت مرتفع گردد، پیش از برگزاری جلسه اول رأساً فرد را با شروط یا بدون شرط آزاد نماید.

۲. جدول زمان‌بندی جلسات رسیدگی: پرونده‌های عادی در برابر اتباع تعیین‌شده

قانون‌گذار جهت تضمین حقوق قانونی بازداشت‌شدگان، تقویم زمانی دقیقی را برای بازبینی دلایل سلب آزادی وضع کرده است تا هیچ فردی بدون ارزیابی دوره‌ای در بازداشت نماند:

در پرونده‌های مرتبط با «اتباع خارجی تعیین‌شده» (Designated Foreign Nationals)، مقررات دادرسی محدودتر است. مطابق ماده ۵۸(۱.۱)، در صورت احراز شروط قانونی ادامه بازداشت الزامی است و عضو شعبه صلاحیت بررسی عوامل جانبی یا جایگزین را ندارد؛ ضمن آنکه اختیار آزادی استثنایی طبق ماده ۵۸.۱ تنها در ید وزیر است.

۳. مبانی قانونی ادامه بازداشت بر اساس ماده ۵۸ قانون IRPA

در مسیر بررسی پرونده‌های اعتراض به بازداشت مهاجرتی کانادا، شعبه مهاجرت الزام قانونی دارد که حکم به آزادی تبعه خارجی یا مقیم دائم بدهد، مگر اینکه نماینده وزیر یکی از موارد چهارگانه مصرح در ماده ۵۸(۱) را اثبات کند:

1. خطر برای امنیت عمومی (Danger to the Public): ارزیابی بر مبنای محکومیت‌های کیفری معین، عضویت در باندهای مجرمانه، یا قاچاق انسان (ماده ۲۴۶ مقررات).
2. احتمال متواری شدن یا عدم حضور (Flight Risk): ارزیابی پیشینه نقض دستورات قبلی، سابقه فرار، یا فقدان ارتباطات مستحکم اجتماعی در خاک کانادا (ماده ۲۴۵ مقررات).
3. مسائل احراز هویت: زمانی که مدارک هویتی فرد تأیید نشده و او همکاری معقول نکرده، یا اقداماتی مؤثر از سوی اداره مهاجرت برای اثبات هویت در جریان است (ماده ۵۸(۱)(d) قانون و ماده ۲۴۷ مقررات).
4. ظن معقول پیرامون زمینه‌های عدم پذیرش امنیتی: مواردی که وزیر در حال پیگیری تحقیقات پیرامون نقض حقوق بشر، جرایم سازمان‌یافته، یا موارد امنیتی است (ماده ۵۸(۱)(c) قانون).

۴. عوامل تکمیلی و ملاحظات منافع عالیه کودکان (BIOC)

اگر مبنایی قانونی برای بازداشت محرز شود، تصمیم‌گیرنده باید پیش از هر تصمیمی به ماده ۲۴۸ مقررات IRPR مراجعه کند. این ماده سنجش این موارد را اجباری می‌کند: طول دوره سپری‌شده در حبس اداری، پیش‌بینی طول بازداشت در آینده، هرگونه اهمال یا تأخیر بدون توجیه از سوی آژانس خدمات مرزی کانادا (CBSA) یا خود شخص، و گزینه‌های جایگزین بازداشت.

افزون بر این، مطابق تصریح ماده ۶۰ قانون IRPA، بازداشت کودکان خردسال صراحتاً اقدامی از روی «نهایت اضطرار و آخرین گزینه ممکن» شناخته می‌شود. در پرونده Calin v. Canada, 2018 FC 731، دادگاه تأکید کرد حتی اگر کودکی به‌صورت رسمی بازداشت نشده باشد اما به سبب همراهی با والد در کمپ اسکان داده شود، عملاً در بازداشت به سر می‌برد. از این رو، ارزیابی منافع عالیه کودک (BIOC) عاملی تعیین‌کننده در تصمیم‌گیری برای آزادی والد است.

۵. اصل ارزیابی مستقل در هر جلسه و تقسیم بار اثبات

رویه بازبینی‌های متوالی طبق رأی دادگاه تجدیدنظر فدرال در پرونده Canada v. Thanabalasingham, 2004 FCA 4 تبیین شده است. براساس این اصل:

«در هر بازبینی بازداشت… شعبه مهاجرت باید به تصمیمی مستقل و تازه پیرامون ضرورت تداوم بازداشت برسد. اگرچه پس از اقامه دلایل اولیه توسط وزیر، بار شواهد ممکن است به فرد بازداشتی منتقل گردد، اما بار نهایی اثبات اینکه فرد برای عموم خطر دارد یا بیم فرار او می‌رود، همواره بر دوش نماینده وزیر باقی می‌ماند. با این حال، تصمیمات پیشین باید مدنظر قرار گیرند و شعبه برای عدول از تصمیمات قبلی باید ادله روشن و قانع‌کننده ارائه نماید.»

این ارزیابی بر پایه معیار حقوقی «توازن احتمالات» انجام می‌گیرد؛ بنابراین در جریان طرح اعتراض به بازداشت مهاجرتی کانادا در جلسات هفت‌روزه و سی‌روزه، ضروری است که دفاعیات بر اساس تغییر اوضاع و احوال یا تقویت طرح آزادی ساختاردهی شوند.

۶. تنظیم طرح آزادی، محاسبه وجه‌الضمان و ویژگی‌های ضامن

مطابق رهنمود شماره ۲ ریاست هیئت مهاجرت و پناهندگی (IRB Guideline 2)، ارجحیت دادرسی بر آزادی با کمترین قیود و بدون مطالبه وجه‌الضمان یا معرفی ضامن است. در شرایطی که عضو شعبه صدور قرار تأمین مالی را لازم بداند، شرایط ضامن ذیل ماده ۴۷ مقررات IRPR ارزیابی خواهد شد:

بر اساس ماده ۴۹ مقررات، در صورت تخلف فرد از شروط مقرره پس از آزادی، مبالغ نقدی به نفع صندوق دولت ضبط شده و ضمانت‌های تعهدشده فوراً به اجرا گذاشته می‌شوند.

۷. صدور رأی، تقاضای دلایل مکتوب و دادخواهی در دادگاه فدرال

آرای شفاهی شعبه بلافاصله اثر اجرایی دارند. هریک از طرفین حق دارند ظرف حداکثر ۱۰ روز از تاریخ اجرای تصمیم، طبق ماده ۱۱ قواعد دادرسی، دلایل مکتوب (Written Reasons) را درخواست کنند. مسیر به چالش کشیدن تصمیمات شعبه، از طریق درخواست اجازه و بازنگری قضایی ذیل ماده ۷۲ قانون IRPA در دادگاه فدرال کانادا خواهد بود.

مهلت قانونی ارائه دادخواست به دادگاه فدرال برای تصمیماتی که در داخل خاک کانادا صادر شده‌اند، ۱۵ روز از زمان اعلام یا ابلاغ رسمی است؛ متقاضیان باید توجه کنند که ارائه درخواست برای اخذ دلایل کتبی، این مهلت قانونی ۱۵ روزه را متوقف نخواهد کرد.

در بازداشت‌های فوق‌العاده طولانی‌مدت، ابعاد منشور حقوق کانادا مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. دادگاه تجدیدنظر فدرال در پرونده Brown v. Canada, 2020 FCA 130 حکم داد که گرچه سقف زمانی ثابتی در قانون تعیین نشده، ولی حبس نامحدود مجاز نیست و بازداشت تنها تا زمانی قانونی است که متصل به هدفی عینی مانند امکان‌پذیر بودن اخراج باقی بماند. افزون بر این، در رأی دیوان عالی کانادا در پرونده Canada v. Chhina, 2019 SCC 29، مقرر شد که سازوکار دادرسی هیئت مهاجرت رافع صلاحیت دادگاه‌های استانی برای صدور قرار Habeas Corpus (قرار احضار زندانی جهت مقابله با بازداشت خودسرانه) نخواهد بود، چنانچه فرایند اداری نتواند در پرونده‌های بازداشت با مدت نامعلوم دادخواهی مؤثری ارائه کند.

۸. پرسش‌های متداول (FAQ)