خدمت سربازی اجباری در سپاه پاسداران و گزارش‌های عدم پذیرش ذیل بخش ۴۴ در کانادا

علیرضا حق‌جو | دفتر وکالت پکس‌لا

گزارش ذیل «بخش ۴۴» (Section 44 report) حکم اخراج نیست؛ بلکه نشان‌دهنده ادعای عدم پذیرش قانونی (Inadmissibility) متقاضی است که ممکن است به فرایندهای حقوقی بعدی منجر شود. نتیجه نهایی به قوانین حاکم، مدارک و شواهد ارائه‌شده و وضعیت اقامتی شخص بستگی دارد.

اگر دوران خدمت سربازی اجباری خود را در ایران گذرانده‌اید و به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) اختصاص داده شده بودید، ممکن است پرونده مهاجرتی شما رد شده باشد، یا نامه‌ای از آژانس خدمات مرزی کانادا (CBSA) دریافت کرده باشید مبنی بر اینکه افسر پرونده علیه شما گزارشی ذیل بخش ۴۴ قانون حفاظت از مهاجرت و پناهندگان کانادا (IRPA) تنظیم کرده است. این گزارش معمولاً بر پایه مسائل امنیتی ادعا می‌کند که شما بر اساس بند (f)(1)34 این قانون، به دلیل «عضویت در سازمانی که در فعالیت‌های تروریستی دخالت دارد»، غیرقابل‌پذیرش در کانادا هستید.

این مطلب برای سربازان وظیفه‌ای نگاشته شده که در این موقعیت قرار گرفته‌اند؛ چه دارنده اقامت دائم باشید، چه فرد تحت حمایت (پناهنده پذیرفته‌شده) که درخواست اقامت دائم او رد شده، و چه متقاضی پناهندگی که رسیدگی به پرونده‌اش به حالت تعلیق درآمده است. در ادامه توضیح داده می‌شود که در «بخش مهاجرت» (Immigration Division – ID) چه روندی طی خواهد شد، چرا این پرونده‌ها چالش‌برانگیز هستند و رویکرد حقوقی ما در مواجهه با آن‌ها چگونه است.

چگونه یک سرباز وظیفه کارش به «بخش مهاجرت» (ID) می‌کشد؟

کانادا در ژوئن ۲۰۲۴ نام سپاه پاسداران را ذیل قانون جزای این کشور به عنوان یک نهاد تروریستی ثبت کرد. این نام‌گذاری ممکن است موجب حساسیت و موشکافی بیشتر درباره اطلاعات مرتبط با خدمت در سپاه شود، اما به خودی خود تعیین نمی‌کند که هر سرباز وظیفه سابق، لزوماً غیرقابل‌پذیرش است. در هر پرونده، بندهای قانونی مربوطه در IRPA و معیارهای حقوقی آن باید جداگانه اعمال و بررسی شوند.

این فرایند بر اساس وضعیت اقامتی فرد، دلیل ادعاشده برای عدم پذیرش و تشریفات قانونی متغیر است؛ اما روند معمول آن به شرح زیر است:

1. افشای اطلاعات یا مصاحبه: سابقه خدمت در فرم‌های تقاضا، شرح پرونده پناهندگی یا در مصاحبه با افسران مرزی (CBSA) بیان می‌شود.
2. تنظیم گزارش ذیل بخش (1)44: افسر مرزی یا افسر اداره مهاجرت (IRCC) گزارشی تهیه می‌کند که نشان می‌دهد بر اساس نظر او، متقاضی طبق بند (f)(1)34 غیرقابل‌پذیرش است.
3. ارجاع پرونده (Referral): نماینده وزیر گزارش را بازبینی کرده و طبق قانون IRPA گام بعدی را تعیین می‌کند. بسته به وضعیت متقاضی و ماهیت اتهام، ممکن است پرونده به «بخش مهاجرت» (ID) ارجاع داده شود.
4. جلسه رسیدگی (The Hearing): نماینده وزیر در جلسه حاضر می‌شود (افسر جلسات دادرسی CBSA). متقاضی شهادت می‌دهد، مستندات ارائه می‌شود و عضو تصمیم‌گیرنده در ID تصمیم نهایی را صادر می‌کند.
5. نتیجه دادرسی: در صورت اثبات ادعا، ممکن است حکم اخراج و پیامدهای حقوقی دیگر به دنبال داشته باشد. اثرات دقیق آن وابسته به وضعیت اقامتی فرد و مقررات قانونی مربوطه است.

برای متقاضیان پناهندگی، ارجاع پرونده بر پایه دلایل امنیتی مشخص می‌تواند موجب تعلیق فرایند رسیدگی در «بخش حمایت از پناهندگان» (RPD) شود. پیامد دقیق این اقدام باید به صورت موردی ارزیابی گردد.

چالش‌های این پرونده‌ها

این پرونده‌ها دشوار و حساس هستند؛ زیرا بار اثبات برای نماینده دولت پایین در نظر گرفته شده، در حالی که تبعات آن برای شخص بسیار سنگین است:

1. معیار اثبات با آستانه پایین: در بخش ۳۳ قانون IRPA، عبارت «دلایل معقول برای باور» (Reasonable grounds to believe) برای سنجش وقایع مرتبط با عدم پذیرش ملاک قرار گرفته است. این یعنی وجود مبنایی عینی مبتنی بر اطلاعات موثق و قابل اعتماد؛ این میزان فراتر از یک سوءظن محض است، اما کمتر از آستانه اثبات با «احتمال قوی‌تر / توازن احتمالات» (Balance of probabilities) ارزیابی می‌شود.
2. تفسیر موسّع و گسترده از «عضویت»: دادگاه‌ها مفهوم «عضویت» (Membership) را بسیار کلی و گسترده تفسیر کرده‌اند و اثبات دخالت مستقیم فرد در اقدامات تروریستی ذیل بند (f)(1)34 لزوماً شرط نیست. رأی پرونده Vadiati v. Canada (Citizenship and Immigration), 2025 FC 1859 یکی از مراجع قضایی مهم پیرامون سربازی اجباری است؛ با این حال، استدلال و بررسی دقیق آن باید پیش از استناد، با متن کامل دادنامه تطبیق داده شود. اجباری بودن خدمت لزوماً ادعای عضویت را خودبه‌خود باطل نمی‌کند؛ همان‌طور که تقسیم تصادفی در سپاه نیز به‌تنهایی پرونده را از تحلیل‌های حقوقی معاف نمی‌سازد.
3. اظهارات قبلی متقاضی: نحوه توصیف خدمت در فرم‌ها، مصاحبه‌ها یا پرونده‌های پیشین پناهندگی می‌تواند به مدارک اصلی بر علیه شما تبدیل شود. اسناد اولیه و زمینه زمانی/زبانی آن‌ها بسیار مهم است؛ به‌ویژه در مواردی که اصطلاحات دقیق به‌کار نرفته یا ترجمه نادقیقی صورت گرفته است.
4. دشواری استناد به دفاع «اکراه و اجبار» (Duress): مفاهیم خدمت اجباری، عضویت، اجبار عملی و دفاع قانونی «اکراه» الزامات و تعریف‌های متفاوتی دارند. صرف اجباری بودن قانون نظام وظیفه، شرایط سفت‌وسخت و سنگین دفاعیه حقوقی «اکراه» را به صورت خودکار محقق نمی‌کند.
5. پیامدهای سخت و ماندگار:
   • مقیم دائم (PR) در صورت اجرایی‌شدن حکم اخراج، مشمول از دست دادن وضعیت اقامتی خود طبق مقررات قانونی خواهد شد.
   • یافته‌های عدم پذیرش به دلایل امنیتی معمولاً مانع دسترسی به تجدیدنظر در «بخش تجدیدنظر مهاجرت» (IAD) می‌شود. بازنگری قضایی در دادگاه فدرال (Federal Court judicial review) ممکن است منوط به اخذ اجازه (Leave) و تابع ضرب‌الاجل‌های بسیار محدود در دسترس باشد.
   • متقاضی پناهندگی ممکن است بر اساس مقررات عدم پذیرش، حق ارزیابی و رسیدگی در بخش پناهندگی (RPD) را از دست بدهد.
   • دسترسی به «ارزیابی خطر پیش از اخراج» (PRRA) و دامنه بررسی آن ممکن است طبق وضعیت شخص و قوانین مربوطه محدود شود.
   • تقاضای ملاحظات بشردوستانه (H&C) نمی‌تواند مسئله عدم پذیرش امنیتی ذیل بخش ۳۴ را لغو کند. استناد به «تخفیف ویژه وزیر» (Ministerial relief) ذیل بخش ۴۲.۱ ممکن است در شرایط خاص کاربرد داشته باشد، اما این تصمیم اختیاری و وابسته به اوضاع هر پرونده است.
6. عدم دسترسی زودهنگام به پرونده (خلاء اطلاعاتی): مراجعان اغلب پیش از اینکه CBSA نسخه کامل پرونده و یادداشت‌های خود را ارائه دهد به ما مراجعه می‌کنند. پاسخ دادن زودهنگام یا حدس‌زدن درباره صحبت‌هایی که سال‌ها پیش شده، می‌تواند تناقض‌هایی ایجاد کند که دولت در روز جلسه دادگاه علیه شما استفاده خواهد کرد.

راهکارهای ما برای عبور از این چالش‌ها

هیچ دو پرونده سربازی دقیقاً مشابه یکدیگر نیستند و رأی پرونده Vadiati نیز بر اساس مستندات خاص همان پرونده صادر شده است. تمرکز ما در بخش مهاجرت (ID) بر ایجاد پرونده‌ای با مستندات متمایز و ملزم ساختن نماینده دولت به پایبندی به الزامات دقیق قانونی است:

• رسیدگی مستقل و از نو در ID: گزارش بخش ۴۴ تنها یک ادعا است، نه یک رأی نهایی قطعی. تصمیم رد قبلی توسط اداره مهاجرت، دست عضو ID را نمی‌بندد. نماینده وزیر باید برای اثبات تک‌تک اجزای ادعای خود دلایل معقول ارائه کند، و عضو ID موظف است تمامی شواهد—از جمله مدارکی که افسر اولیه هرگز ندیده بود—را ارزیابی کند.
• اظهار سابقه خدمت به معنی فیصله یافتن حکم حقوقی نیست: صرف بیان اینکه فرد دوران سربازی اجباری خود را در سپاه سپری کرده، فقط یک مدرک برای بررسی است. اینکه آیا کلیت شواهد واقعاً «عضویت» ذیل بند (f)(1)34 را محقق می‌کند یا خیر، یک پرسش حقوقی مستقل است؛ انتساب اجباری مرتبط و مهم است، اما لزوماً تعیین‌کننده نهایی نیست.
• تفکیک سرباز وظیفه از نیروی کادر/قراردادی: سربازان در ایران عموماً نقشی در انتخاب ارگان خدمتی ندارند؛ آن‌ها تقسیم می‌شوند، دوره مشخصی را خدمت می‌کنند و ترخیص می‌شوند. ما بر چگونگی ورود متقاضی، وظایف واقعی او، مدت خدمت، عدم دریافت ترفیع درجه کادری یا تمدید خدمت، و چگونگی پایان آن متمرکز می‌شویم. هدف نشان دادن وظایف واقعی شخص است، نه مقایسه ساختار کلی سازمان‌ها.
• تفسیر قانون و آرای دیوان عالی: در پرونده Mason v. Canada (Citizenship and Immigration), 2023 SCC 21 دیوان عالی به تفسیر بند (e)(1)34 پرداخت، نه بند عضویت در (f)(1)34. بررسی متن، زمینه، هدف و تعهدات بین‌المللی در آن رأی می‌تواند چارچوب استدلال‌ها را تقویت کند، هرچند الزامی کلی مبنی بر اینکه دولت حتماً باید تهدید امنیتی بودن تک‌تک سربازان سابق سپاه را ثابت کند ایجاد نمی‌کند.
• نمونه فرضی: سربازی که در یک دوره مشخص تنها به کارهای دفتری و اداری عادی گمارده شده و هیچ قدرت فرماندهی نداشته، ممکن است مدارکی برای اثبات ماهیت و طول خدمت داشته باشد. این شواهد شایسته بررسی دقیق هستند، اما به‌تنهایی باعث رد خودکار اعمال بند (f)(1)34 نمی‌شوند. این صرفاً یک مثال است و ارزش حقوقی آن به مستندات، آرای قضایی حاکم و موقعیت پرونده بستگی دارد.
• شواهد معطوف به نقاط کلیدی: مدارک معمول شامل کارت پایان خدمت و برگه‌های ترخیص، اقرارنامه رسمی و مکتوب شخص (Affidavit)، شهادت شهود، و گزارش‌های وضعیت کشور و نظرات کارشناسی درباره سازوکار خدمت نظام وظیفه در ایران است. هر سند باید نقطه‌ای مشخص از دعوا را هدف بگیرد، نه اینکه فقط کلیات را اثبات کند.
• افشای کامل اطلاعات و انصاف دادرسی: پیش از اتخاذ موضع رسمی، ما خواستار افشای کامل اسناد می‌شویم: یادداشت‌های مصاحبه CBSA، یادداشت‌های سامانه جهانی مدیریت پرونده (GCMS) و تقاضانامه‌های قبلی. متقاضی نمی‌تواند بدون اطلاع از موضع و مدارک طرف مقابل، دفاع عادلانه‌ای ارائه دهد.
• آماده‌سازی دقیق برای ادای شهادت: بیشتر این جلسات بر پایه سنجش صداقت و اعتبار (Credibility) پیش می‌روند. ما موکلان را آماده می‌کنیم تا از طریق یک مترجم رسمی و واجد شرایط، اظهاراتی شفاف و هماهنگ ارائه دهند و دلایل تفاوت احتمالی با گفته‌های گذشته را با صداقت تشریح کنند.
• استفاده محتاطانه از دفاعیه «اکراه»: عنصر اجبار بخشی از واقعیت ماجرا است، اما دفاعیه اکراه (Duress) به‌ندرت به‌تنهایی راه‌حل کاملی است. در صورت طرح، باید طوری تنظیم شود که استدلال اصلی مبنی بر «عدم تحقق عضویت» را مخدوش نکند.
• حفظ زمینه برای مراحل بعدی: ما پرونده را به شکلی مستندسازی می‌کنیم که در صورت رأی منفی در ID، مبنای محکمی برای بازنگری قضایی در دادگاه فدرال وجود داشته باشد. آرایی که پیامدهای جبران‌ناپذیر دارند باید پاسخگوی استدلال‌های محوری متقاضی باشند. در صورت لزوم، تمهیدات لازم برای تقاضای تخفیف وزیر و حمایت‌های مبتنی بر خطرات اخراج نیز در نظر گرفته می‌شود؛ زیرا افراد تحت حفاظت نباید به جایی که خطر تعقیب و آزار در آن وجود دارد بازگردانده شوند.

اگر گزارش بخش ۴۴ دریافت کرده‌اید

هفته‌های ابتدایی تعیین‌کننده‌ترین زمان هستند؛ آنچه اکنون می‌گویید یا ثبت می‌کنید تا جلسه دادرسی همراه پرونده شما خواهد بود:

• پیش از ارائه هرگونه پاسخ ماهوی یا حضور در مصاحبه جدید، با وکیل مهاجرت به کانادا مشورت کنید. با این حال، به هیچ‌وجه ابلاغیه‌ها، قرارها یا ضرب‌الاجل‌های قانونی را نادیده نگیرید.
• تمامی مکاتبات CBSA، IRCC و هیئت مهاجرت و پناهندگی (IRB) را همراه با پاکت‌ها و تاریخ‌ها نگهداری کنید.
• مدارک خدمت سربازی خود را گردآوری کنید: کارت پایان خدمت، برگه ترخیص و هر مدرکی که نشان‌دهنده یگان خدمتی، وظایف و تاریخ‌های اعزام و پایان باشد.
• فهرستی از کلیه تقاضانامه‌هایی که تاکنون برای کانادا یا هر کشور دیگری ارسال کرده‌اید تهیه کنید؛ حتی اگر کپی آن‌ها را در اختیار ندارید.
• آنچه را از دوره خدمت و مصاحبه‌های پیشین خود به خاطر دارید یادداشت کنید؛ این متن را محرمانه و تنها برای وکیل خود آماده نمایید.
• شاهدان احتمالی را مشخص کنید: افرادی که با شما هم‌خدمت بوده‌اند یا از نحوه تقسیم شما اطلاع دارند.
• در تمامی جلسات و قرارهای ملاقات حاضر شوید. غیبت می‌تواند منجر به صدور رأی غیابی علیه شما شود.

پیش از جلسه رسیدگی با ما مشورت کنید

ارائه پاسخی زودهنگام و مستند می‌تواند تأثیری واقعی در سرنوشت پرونده داشته باشد. تضمینی برای نتایج وجود ندارد؛ چراکه ادله حقوقی قابل استناد کاملاً به وضعیت فرد، محتویات پرونده و قوانین بستگی دارد.

دفتر وکالت پکس‌لا وکالت سربازان وظیفه ایرانی را در مواجهه با گزارش‌های بخش ۴۴، جلسات رسیدگی در بخش مهاجرت (ID) و بازنگری‌های قضایی در دادگاه فدرال بر عهده دارد. برای رزرو وقت مشاوره، با شماره ۹۵۹۲-۷۶۷-۶۰۴ تماس بگیرید یا به وب‌سایت paxlaw.ca مراجعه نمایید.

این متن صرفاً حاوی اطلاعات عمومی است و مشاوره حقوقی محسوب نمی‌شود. هر پرونده بر اساس حقایق اختصاصی خود بررسی می‌گردد. لطفاً برای ارزیابی وضعیت پرونده‌تان با یک وکیل رسمی یا مشاور مجاز مهاجرت مشورت فرمایید.